Enkonduko al Volapuko de Ed.Robertson

Use koi8-r codepage for russian letters

   
, , 

      
A, O, U
                            
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Noto de la retejestro:  En chi tiu dosiero, Ed. Robertson uzis nenorman 
skribsistemon, kiu percepteble malhelpis la legadon de lia Esperanta traduko 
de originala angla teksto lia.  (Ekzemple, li uzis "zh" anstataw "j^", 
"xz" anstataw "kz", "qu" anstataw "kv", "matro" anstataw "patrino", ktp.)  
Por plifaciligi la komprenon de la teksto, mi reshanghis chion al pli kutima 
Esperanto, sed ne provis korekti erarojn, anstatawi neologismojn, nek ali-
maniere plibonigi la tekston, kiu ja estas pli malpli lawvorte tradukita el 
la angla.
                                                                       --kc
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

ENKONDUKO AL VOLAPUKO

(c) Ed. Robertson, Marto 1994.

Chi tio estas enkonduko al la planlingvo Volapuko, kiu estis sufiche populara 
dum kelke da jaroj che la fino de la 19a jarcento, ghis ghi enombrighis far 
Esperanto.

I. FONA INFORMO

El la pli ol 1000 planlingvoj, kiuj iam estis, nur 3 sukcesis ekestigi veran 
amasan adeptaron: Volapuko, Esperanto, kaj Ido. Kvankam iuj personoj erare 
opinias ke Volapuko elmortis post la kresko de Esperanto, estas ankoraw 
hodiaw malgranda nombro de homoj kiuj aktive uzas la lingvon.

Volapuko estis originale la kreitajho de germana pastro, Johann Martin 
Schleyer (1831-1912), kaj publikighis en 1879. Ghin trafis tuja sukceso, kaj
kluboj de subtenantoj de Volapuko formighis tra Europo kaj Usono, kaj ech en 
foraj Brasilo kaj Chinio. Che la pinto de ghia sukceso, chirkaw 1889, estis
dekoj da volapukaj jhurnaloj, kaj centoj da diversaj libroj jam publikighis
en kaj pri la lingvo.

Estas multe da debato pri la kialo de la rapida malgrandigho de la 
Volapuk-movado. Iuj diras ke la bruo pro reformoj al la lingvo respondecis, 
aliaj indikas la posedecan sintenon de Schleyer por sia kreitajho, kaj ech 
aliaj mencias la fakton, ke Esperanto estas pli facila lerni. Estis revivigho
de Volapuko en la 1930aj jaroj, precipe en Nederlando, gvidata de Arie de 
Jong (1865-1957), kiu ankaw reviziis la lingvon iomete en la formon normale 
uzatan hodiau.

Lia reviziita formo de Volapuko estas tiu, kiu estas priskribita chi tie, sed
sekcio IIIa sube priskribas kie la klasika formo de la lingvo diferencas
de la moderna.
---
 -    ,  
   .  Σ       .

:      (1831-1912)
   - 1879 .

   (1887 )      .
  .   (1865-1957)  1931 
ԣ      . 
      1931  1963 .

    . ,  
       

          
,       
.     .      
 .         .

II. GRAMATIKO

a) Prononco kaj Ortografio

Volapuko uzas la latinan alfabeton, krom la literoj Q kaj W, kiuj ne uzighas,
kaj kun la aldono de ,  kaj  (kiel la germana). Reguloj pri majusklado 
estas pli-malpli same kiel en Esperanto.

a  - kiel _a_ en la esperanta 'patro'.
  - kiel __ en la germana 'Br'.
c  - kiel _ch_ en la esperanta 'chirkau'.
e  - kiel _e_ en la esperanta 'en'.
g  - kiel _g_ en la esperanta 'gesto'.
h  - kiel _h_ en la esperanta 'hundo'.
i  - kiel _i_ en la esperanta 'alighilo'.
j  - kiel _sh_ en la esperanta 'shuo'.
  - kiel _eu_ en la franca 'fleur' aw __ en la germana 'konomisch'.
u  - kiel _u_ en la esperanta 'utila'.
  - kiel _ue_ en la franca 'rue' aw __ en la germana 'Bro'.
z  - kiel _c_ en la esperanta 'celo'.

La aliaj literoj havas siajn normalajn valorojn.
Kiam litero ne havas vochatan ekvivalenton, k.e. c, j, s, x, z, iomete da 
vochado estas permesita. 

La akcento falas chiam sur la lastan silabon.
---
:
 
     (  )
A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V X  Y Z
                       

 Q, W  

  :
..
A  -  
..
O  -    
..
U  -   (    , )

b) Artikoloj

La artikolo normale ne estas uzata. Tiel _pod_ povas signifi 'pomo' aw 'la
pomo' depende de la kunteksto.

Estas artikolo _el_ kiu estas uzata kun propraj nomoj kiuj ne estas 
akceptitaj en la lingvon, kaj por aliaj vortoj, kiuj pro unu aw alia kialo, 
ne estas deklinacieblaj. La artikolo estas deklinaciebla same kiel che 
substantivoj (vidu sube). Ekzemple:

Kanobs logn eli Sputnik me teleskop. Ni povas vidi la sputnikon per 
                                      teleskopo.
                                           
El Paris binon cifazif Fransna.      Parizo estas la chefurbo de Francio.
                                       -  
Chi tie la _-i_ che la fino de _el_ indikas la akuzativon (rektan objekton).

Afiksoj povas ankaw esti aldonataj al _el_, k.e. oni povas uzi _jiel_ por
indiki ke la propra nomo scivolas inon (viron: _hiel_), _elep_ por planto
ktp.:

Elaf Felis Catus ldon valpo.    La (besto) Felis Catus vivas chie.

c) Substantivoj

Substantivoj en Volapuko havas kvar chefajn kazojn. Ili estas la nominativa, 
la akuzativa, la genitiva, kaj la la dativa kazoj. La nominativa kazo ne 
havas finajhon kaj uzighas por la subjekto de frazo, aw kun prepozicio, k.e.

Vom binof in dom.      La virino estas en la domo.
                         
Chi tie, ambaw _vom_ kaj _dom_ ne havas finajhon, char ili estas en la 
nominativa kazo.

La akuzativa finajho estas _-i_ aldonita che la fino de la substantivo. Same
kiel estas kutima en Esperanto (krom che propraj nomoj), la vortordo ne
indikas la akuzativon. Tiel:

Man beitom dogi                   
KAJ
Dogi beitom man                   

ambaw signifas 'la viro mordas la hundon'.

En kelkaj lingvoj, inkluzive Esperanton, la akuzativa formo de la substantivo
estas kelkfoje uzata por signifi direkton post kelkaj prepozicioj. Tio ne
okazas en Volapuko. 

Vom golof ini dom.  La virino iras en la domon.
                     ģ  
Chi tie, ni vidas ke Volapuko havas apartan prepozicion (kun akuzativa 
finajho!) por signifi 'en', kie direkto ankaw implikighas.

La akuzativo de direkto ankaw povas esti uzata kun adverboj, kiel en 
Esperanto, sed la akuzativa finajho estas aldonata antaw ol la adverba
finajho en Volapuko:

Vom golof domio.    La virino iras hejmen.
                     ģ 
(De hejmo estus _domao_, kaj hejme estus _domo_).

La genitiva (poseda) kazo estas _-a_:

Gramat Volapka.    La gramatiko de Volapuko.
Jul hipula.         La lernejo de la knabo.

La dativa kazo estas _-e_:

Givob buki tidane.  Mi donas la libron al la instruisto.

La plurala finajho estas _-s_, kiu aldonighas post ia kazfinajho.

Flens binons geboviks.   Amikoj estas utilaj.
No labom flenis mdik.   Li ne havas multajn amikojn.
Selidp flenas.          La butiko de la amikoj.
Egivom oni flenes okik.  Li donis ghin al siaj amikoj.

La kvina kazo estas la vokativo, kiu signifas nur ke oni devas uzi la vorton
_o_ kiam uzante substantivon kiel alparola formo:

O flens, o Romnans, o kelnans! Amikoj, Romianoj, samlandanoj!

Ekzistas ankaw predikativa kazo, kiu estas apenaw uzata, finighanta per _u_.

Eklom yani rediku. Li farbis la pordon rugha. - Komparu: 
Eklom yani redik.  Li farbis la rughan pordon.

d) Pronomoj

Pronomoj estas unu el la malmultaj grupoj de vortoj en Volapuko, kiuj estas  
tute _aprioraj_, t.e. ne prunteprenitaj el ekzistantaj lingvoj ech en
kripligita formo.

La chefaj pronomoj estas:

ob - mi
ol - vi (singulara)
om - li
of - shi
on - ghi aw li/shi
oy - oni
os - nepersona/nula subjekto, k.e. reinos - pluvas.
obs - ni
ols - vi (plurala)
oms, ofs, ons - ili (mask., fem., komuna/newtra)

Tiuj pronomoj estas ankaw aldonitaj che la fino de verboj:

Golob.     Mi iras.
Golom.     Li iras.
Man golom. La viro iras.

Pronomoj deklinacias samkiel substantivoj.

Aliaj pronomoj estas _ok_, la refleksiva pronomo:

Flapom omi. Li frapas lin.
Flapom oki. Li frapas sin.

kaj _od_ la reciproka pronomo:

Lfons odis. Ili amas unu la alian. 
- Komparu:
Lfons okis. Ili (chiu aparte) amas sin (mem).

La formalaj formoj de _ol_ kaj _ols_ estas _or_ kaj _ors_, sed ili estas 
apenaw uzataj krom poezie. Parto de la oficiala moderna gramatiko de Arie de 
Jong, sed neniam uzataj estas _og_ (vi aw mi) kaj _ogs_ (vi kaj mi/vi kaj 
ni).

Kelkaj aliaj pronomoj estas: 

_at_  (chi tio), 
_et_  (tio), 
_it_  (tio mem), 
_ot_  (tio sama), 
_ut_  (kiu ajn), 
_kel_ (kiu: relativa, ne demanda), 
_kin_ (kiu?: persono), 
_kis_ (kio?), 
_ek_  (iu: persono), 
_nek_ (neniu), 
_bos_ (io),
_nos_ (nenio).

e) Verboj

Estas dirite ke la volapuka verbo havas pli ol 500000 formojn, sed kvankam 
tio estas teorie ebla, la plejmulto el ili neniam estus praktike uzataj.

Estas kvar tempoj kiuj estas kutime uzataj: 
la prezenca, kiu estas la formo uzata en la plejmulto de la ekzemploj ghis nun, 
la futura, kiu estas formata pere de la prefikso _o-_, 
la neperfekta kun prefikso _-_, kaj 
la perfekta, kiu havas _e-_. 

La sufikso uzata estas la koncerna pronomo, aw se substantivo
estas la subjekto, la pronomo kiu estus tauga por tiu substantivo.

Fidol.          Vi manghas.
Man fidom.      La viro manghas.
Vom fidof.      La virino manghas.
Cil fidon.      La infano manghas.
Studans fidons. La studentoj manghas.
Ofidol.         Vi manghos.
fidol.         Vi estis manghanta.
Efidol.         Vi jam manghis (estas manghinta).

La prefikso por la prezenca tempo estas _a-_, sed tio estas uzata nur en 
iuj cirkonstancoj. Unu el ili estas kiam ghi estas uzata kun vorto kiu ne 
estas verbo, char en Volapuko, ne nur verboj havas tempojn.:

Delo.   Tage.
Adelo.  Hodiau.
Odelo.  Morgau.
delo.  Hierau.

La alia cirkonstanco estas en la pasiva vocho:

Pafidol. Vi estas manghata.
Pofidol. Vi estos manghata, ktp.

kiu uzas la prefikson _p-_ antaw la tempan prefikson.

Estas kvar aliaj tempoj kiuj estas multe malpli ofte uzatajn: 
la futura perfekta (prefikso _u-_), 
la pluskvamperfekta (prefiks _i-_), 
la futura en la pasinteco (_-_), kaj 
la futura perfekta en la pasinteco (_-_):

Ufidobs.  Ni estos manghintaj.
Ifidobs.  Ni estis manghintaj.
fidobs.  Ni estis manghontaj.
fidobs.  Ni estintis manghontaj.

Demandoj konstruighas per la aldono de la partiklo _-li_ post la verbo:

Nolol vegi.    Vi konas la vojon.
Nolol-li vegi? Chu vi konas la vojon?

Estas kvar aliaj modoj en Volapk: 
la kondicionalo, kiu uzas la finajhon _v_, 
la optativo (afabla imperativo) finighanta per _s_, 
la imperativo finighanta per _d_, kaj 
la subjunktiva, kiu uzas la partiklon -la. 

La subjunktivo estas uzata nur kie io ridinda aw neimageble nevershajna 
estas aludata.

Ekmobv, if ilabobv moni.     Mi estus veninta, se mi havus la monon.
Seilols!                       Bonvolu silenti.
Seilold!                       Silentu!
Golobss!                       Ni iru!

Ogivob-la ole dolaris lul?      Mi donu al vi kvin dolarojn, chu?
Cogol, no-li?                   Vi shercas, chu ne?

Rimarku kiel la pronomo ankoraw estas enmetita en la optativo kaj imperativo. 

La infinitiva formo de la verbo finighas per _n_. Kie oni uzus 'por' kaj
infinitivon esperante, oni enmetu la vorton _ad_:

Fidobs ad lifn. Ni manghas por vivi. 

Participoj finighas per _l_. 
Participoj estas traktataj same kiel adjektivoj (vidu sube). 

Ovisitob oli n vig okml.              Mi vizitos vin dum la venonta semajno.
gollo ve st, logob fleni bldik oba. Irante law la strato, mi vidis
                                         malnovan/maljunan amikon mian.

Chu verbo estas nature transitiva aw netransitiva 
malsamas de unu vorto al alia. 

Transitivaj verboj povas esti netransitivigataj 
per la enmeto de la afikso _ik_, kaj 
netransitivaj verboj p.e. transitivigataj 
per la uzado de la afikso _k_:

Seadom su stul.          Li sidas sur la segho.
Seadkom cili sui stul.  Li sidigas la infanon sur la seghon.

Eperom moni okik.        Li perdis sian monon.
Mon omik eperikon.       Lia mono perdighis.

(En la supraj ekzemploj, _oka_ kaj _oma_ estas akceptindaj alternativoj por
la posedaj adjektivoj _okik_ kaj _omik_ respektive).

La afikso _ik_ povas esti uzata kun netransitivaj verboj, kaj _k_ kun verboj
kiuj estas normale transitivaj. En chi kazoj, ili provizas ia mediala au
faktitiva vocho respektive.

seadikom sui stul.                Li sidighis sur la seghon.
Man pperkom moni oki fa briet.   La viro estis igita perdi sian monon 
                                   rezulte de ebrieco.

f) Adjektivoj kaj Adverboj 

Adjektivoj en Volapuko finighas per _-ik_. La normala loko por adjektivoj 
estas post la substantivo kiun ili priskribas, kaj se lokita tie, kaj 
ekzistas nenia ambigueco, ili ne devas akordi kun sia substantivo nombre aw 
kaze. Tamen, se ili lokighas antaw la substantivo, aw ekzistas ambigueco, ili 
devas akordi.

La komparativa kaj superlativa adjektivoj estas formata per la aldono de _um_ 
aw _n_ respektive post la _ik_ kaj antaw ia kaza aw nombra akordo. La
prepozicioj uzataj kun la komparativa kaj superlativaj gradoj estas _ka_ kaj
_se_ respektive.

Flens gudik.                Bonaj amikoj.
Flens gudikum ka ons.       Pli bonaj amikoj ol ili.
Flens gudikn se valikans.  Plej bonaj amikoj el chiuj.

Adverboj finighas per _o_, kaj povas esti formataj de adjektivoj aw 
substantivoj: 

Delo.   Tage.
Deliko. Chiutage.

Estas ankaw kelkaj ofte uzataj adverboj kiuj estas radikoj en si mem 
kaj ne finighas per _o_: 

_ai_  (chiam), 
_ba_  (eble), 
_i_   (ankaw), 
_is_  (chi tie), 
_nu_  (nun), 
_plu_ (plu), 
_te_  (nur), 
_ti_  (preskaw), 
_us_  (tie), 
_ya_  (ja), 
_ye_  (tamen), 
_k_  (kie: relativa), 
_k_  (kiam: relativa), 
_lio_ (kiel?: demanda), 
_vio_ (kiel: relativa).

(La demandoj kie kaj kiam estas _kipo?_ and _kipo?_ respektive. Ili estas 
formataj de _ki-_, kaj poste la afikso de loko aw tempo respektive (_p_ au
_p_), kaj tiam la adverba finajho.

g) Numeraloj

La numeraloj 0 ghis 10 estas:

 0    1    2    3    4    5    6    7    8    9   10
ser, bal, tel, kil, fol, lul, ml, vel, jl, zl, deg.

Ekde 11 tiel:

  11      12      13         20        21         22          30
degbal, degtel, degkil ... teldeg, teldegbal, teldegtel ... kildeg ...

100    101            123               234          1 000
tum, tumbal, ... tumteldegkil ... teltumkildegfol ... mil ... 

        1 234                   2 345              10 000
mil teltumkildegfol ... telmil kiltumfoldeglul ... degmil ...

              234 567                1 000 000
teltumkildegfolmil lultumldegvel ... balion ... 

                4 876 329
folbalion jltumveldegmlmil kiltumteldegzl.

balion = miliono (10^6).
telion = biliono (ewropa; usona 'triliono') (10^12).
kilion = triliono (ewropa; usona 'kviniliono') (10^18) ktp.

La chefaj vortoj uzataj por formi dekonajn frakciojn estas:

0,1      = dim
0,01     = zim
0,001    = mim
0,0001   = dimmim
0,00001  = zimmim
0,000001 = balyim

La frakcia parto legighas kvazaw plena nombro, sekvata de la frakcia vorto por
doni la grandecon. Tiel

0,345 = kiltumfoldeglul mim
0,123456 = tumteldegkilmil foltumluldegml balyim

Por pli malgrandaj grandecoj _telyim_ (10^-12), _kilyim_ (10^-18) ktp. estas
formataj same kiel siaj altgrandecaj koresponduloj _telion_, _kilion_ ktp.

(Vi vershajne rimarkis, ke la plimulto de la numeraloj estas _aprioraj_).

Numeraloj lokighas post sia substantivoj:

Dolars teltumluldeg. $250. 

Ordigaj numeraloj formighas per la sufikso _-id_;
Frakciaj numeraloj formighas per la sufikso _-dil_;
Ripetado aw obligado esprimighas per la sufikso _-na_, k.e.: 

Binos dp velid soara.             Estas la 7a horo vespere.
Foldils kil binons veldeglul zim.  3/4 faras 0,75.
Ibinos visit folnaik ofa us.       Estis shia 4a vizito tien.
Folna fol binos degml.            4 x 4 = 16.

h) Aliaj vortspecoj

La aliaj vortspecoj estas prepozicioj, konjunkcioj, kaj interjekcioj.

Ili povas ekzisti kiel radikoj en si mem, sen ia aparta finajho kiel en la 
sekvaj ekzemploj:

Prepozicioj: 
_b_ (antau: tempe), _dis_ (sub), _fo_ (antau: loke), _ko_ (kune kun), 
_ma_(lau), _nen_ (sen), _po_ (malantau), _su_ (sur), _sus_ (super), 
_ta_ (kontraw), _v_ (inter).

Konjunkcioj:
_ab_ (sed), _bi_ (char), _das_ (ke), _dat_ (por ke), _do_ (kvankam), 
_du_ (dum), _e_ (kaj), _klu_ (do), _u_ (aw). 

Interjekcioj:
_ag!_ (ahh!), _he!_ (he!), _o!_ (ho!), _s!_ (shsht!).

Alternative, ili povas esti formataj de aliaj radikoj per la aldono de la 
finajhoj _-_ por prepozicioj, _-_ por konjunkcioj, kaj _-_ por
interjekcioj:

Nil.    Proksimeco.
Nil.   Proksime al.
Kod.    Kialo.
Kod.   Kial. (relativa; demanda estas _Kikodo?_)
Seil.   Silento.
Seil!  Silento!

i) Vortfarado, Prefiksoj kaj Sufiksoj

La formado de kunmetitaj vortoj okazas en Volapuko en simila maniero kiel en
Esperanto, la angla, germana, hungara, china kaj multaj aliaj lingvoj. La
chefa vorto staras en la fino:

Bdakanit.  Birdokanto.
Kanitabd.  Kantobirdo.
Pokamon.    Poshmono.
Monapok.    Monposho.

En la supraj ekzemploj, la radikoj estas kunmetitaj per la genitiva finajho 
_-a_. Estas ankaw eble kunmeti vortojn per la uzado de la akuzativa finajho
_-i_ kaj la adverba finajho _-o_. Tio permesas subtilajn diferencigojn de 
signifo:

Motalf. Patrinamo. (Amo far patrino).
Motilf.     "      (Amo al patrino).
Motolf.     "      (Amo kiel patrino).

Multnombraj prefiksoj kaj sufiksoj ankaw permesas vastan pliampleksigon de la
proksimume 3000 radikoj de Volapuko. Kelkaj el la plej gravaj afiksoj estas:

Prefiksoj:
_be_  (vidu la ekzemplon sube), 
_fi_  (fin-), 
_hi_  (vir-), 
_ji_  (-in-), 
_ke_  (kun-), 
_lx_ (eks-), 
_le_  (-eg-), 
_lu_  (-ach- aw vic-), 
_l_  (bo-), 
_ne_  (mal-), 
_ru_  (pra-). 

Givn.    Doni.         Begivn.      Prezenti.
(Igas kio estis la nerekta objekto la rekta objekto).
Reidn.   Legi.         Fireidn.     Finlegi.
Jevod.    Chevalo.      Hijevod.      Virchevalo.
Jip.      Shafo.        Jijip.        Shafino.
Men.      Homo.         Kemen.        Samhomarano.
Presidan. Presida/ento. Lxpresidan.  Eks-presida/ento.
Kan.      Povo.         Lekan.        Arto.
Dom.      Domo.         Ludom.        Domacho.
Fat.      Patro.        Lufat.        Vicpatro.
Blod.     Frato.        Lblod.       Bofrato.
Laodik.   Lauta.        Nelaodik.     Mallauta.
Fot.      Arbaro.       Rufot.        Praarbaro.

Multaj prepozicioj ankaw uzighas kiel prefiksoj.

Sufiksoj:

_am_  (verba substantivo),
_ag_  (abundo), 
_an_  (asociita persono), 
_at_  (kvanto), 
_av_  (scienco), 
_b_  (viktimo), 
_d_  (gheneraligo de efiko), 
_n_  (lando), 
_t_  (abstraktajo), 
_ed_  (partikularigo), 
_ef_  (aro de homoj), 
_el_  (faristo), 
_em_  (aro de ajoj), 
_et_  (konsekvenca aw konkreta ekzemplo), 
_il_ (emo), 
_il_  (etulo), 
_im_  (filozofio), 
_od_  (pli mola aw malpli grava ekzemplo), 
_ot_  (pli malmola aw pli grava ekzemplo), 
_ov_  (ebleco), 
_f_  (eco), 
_m_  (ilo),
_p_  (ejo), 
_l_  (ido, -chjo/-njo).

Finkn.   Fini.            Finkam.   Finado.
Her.       Haro.            Heragik.   Hareca.
Feil.      Agrikulturo.     Feilan.    Kamparano.
Ml.       Ses.             Mlat.     Sesopo.
Stel.      Stelo.           Stelav.    Astronomio.
Fan.       Kapto.           Fanb.     Malliberulo.
Spik.      Parolpovo.       Spikd.    Prelego.
Deutn.    Germanio.
Men.       Homo.            Ment.     Homeco.
Pen.       Skribado.        Pened.     Letero.
Reidan.    Leganto.         Reidanef.  Legantaro.
Bod.       Pano.            Bodel.     Panbakisto.
Buk.       Libro.           Bukem.     Biblioteko.
Jonn.     Montri.          Jonet.     (TV-)ekrano.
Ok.        Si mem.          Okil.     Egoismo.
Dom.       Domo.            Domil.     Dometo.
Sogd.     Socio.           Sogdim.   Socialismo.
Mag.       Imago.           Magod.     Ilustrajho.
Mag.       Imago.           Magot.     Statuo.
Pron.      Prononco.        Pronovik.  Prononcebla.
Flen.      Amiko.           Flenfik.  Amikeca.
Nn.       Informo.         Nnm.     Komputilo.
Vob.       Laboro.          Vobp.     Laborejo.
Kat.       Kato.            Katl.     Katido.

Chi tio listigas nur onon de la haveblaj afiksoj. 

III. DIFERENCOJ DE KLASIKA VOLAPUKO

En 1887 ankaw okazis nombro da reformoj al la originala Volapuko. Ili estas 
ankaw skizitaj chi tie, sed la plejmulto de la shanghoj resendas al tiuj
prikonsentitaj en 1930, kaj proponataj de Arie de Jong.

a) Prononco kaj Ortografio.

Ghuste sama kiel moderna Volapuko krom ke la apostrofo (') uzighis anstatau
_h_ antaw 1887.

La litero _r_ estis uzata multe malpli ofte en klasika Volapuko, kaj aro da
novaj vortoj estis enkondukitaj uzantaj ghin. Kelkaj el ili anstatawas 
malnovajn vortojn kiuj shajnis tro kripligitaj rezulte de la neuzado de la
_r_. Multaj aliaj vortoj, precipe la plej komunaj, retenas sian originalan
_l_. Kelkaj vortoj enrampis en la klasikan Volapuko kie la radiko komencis 
kun vokalo. Tio standardighis por komenci kun _l_. Tre eta ono de vortoj 
shanghis pro neniu kialo krom la paso de tempo aw por forigi ambiguajojn. Jen 
kelkaj ekzemploj de la shanghoj en la vortprovizo:

MALNOVA     NOVA
Gletik.     Gretik.      (granda).
Flentn.    Fransn.     (Francio).
Jeval.      Jevod.       (chevalo).
gptn.    Lgptn.    (Egiptio).
Nelij.      Lingln.     (Anglio).
Lilm.      Rein.        (pluvo)
Lildn.    Reidn.      (legi)
Lemn.      Remn.       (acheti)

Shanghoj al la vortprovizo rezulte de shanghoj en la afiksosistemo 
kaj sintenoj rilate al vortfarado estos traktataj pli poste.

b) Artikoloj.

La uzado de _el_ kaj ghiaj derivatajoj okazas nur en moderna Volapuko.

c) Substantivoj.

La predikativa kazo kaj la modifitaj prepozicioj por indiko direkton estas 
uzataj nur en moderna Volapuko.

d) Pronomoj

La pronomoj _oy_, _or_, _ors_ kaj _od_ ne okazas en klasika Volapuko. 
Antawe _on_ uzighis anstataw _oy_, kaj _om_ uzighis anstataw _on_ 
por chiuj komunaj aw newtraj ajhoj kiel ankaw por masklaj.

Antaw 1887, la refleksiva pronomo estis aldonata che la fino de la verbo, k.e.
la moderna _lavons okis_ (ili lavas sin) estis _lavomsok_ aw _lavomoks_.

e) Verboj

La tempoj futura en la pasinteco kaj futura perfekta en la pasinteco ne 
okazis en klasika Volapuko.

Klasika Volapuko ankaw havis aoristan aspekton, kiu formighis per metado de 
_-i-_ inter la indikilon de tempo kaj la verbradikon, k.e.

Oldob in zif.  Mi vivos en la urbo.
Oildob in zif. Mi chiam vivos en la urbo.

Klasika Volapuko ankaw havis trian ordonan modon, nomita la jusivo, kiu estis
pli forta ol la aliaj du, kaj kiu finighis per _-z_.

Seilols! Bonvolu silenti, mi petas.
Seilold! Silentu!
Seilolz! Fermu la klapon, alie ...

La subjunktiva modo uzighis pli multe antaue ol nun.

f) Adjektivoj kaj Adverboj

Neniu shangho.

g) Numeraloj

La numeraloj dek, dudek, tridek, ktp., kiuj estas _deg_, _teldeg_, _kildeg_ 
ktp. en moderna Volapk estis antawe formaitaj per la aldono de _s_ al la 
numeraloj por unu, du, tri, ktp.: _bals_, _tels_, _kils_. La valoroj por la 
unuoj aldonighis al la dekoj per la vorto _e_ (kaj), k.e. _balsebal_ (11), 
_balsetel_ (12) ktp.

La dekonaj frakciaj numeraloj ankaw estas modernaj.

h) Aliaj vortospecoj

Neniu grava shangho krom ke la moderna _ad_ estas _al_ en klasika Volapuko.

i) Vortfarado

Moderna Volapuko uzas afiksojn por formi vortojn malpli ol ghi faris antawe. 
Tio estas plejparte pro la pli granda nombro de haveblaj radikoj.

La moderna afikso-sistemo de Volapuko estas multe pli sistemeca kaj regula ol
la klasika. Kelkaj el la modernaj afiksoj ne ekzistis en la klasika formo de 
la lingvo.

Kelkaj klasikaj afiksoj aboliciighis. Antawe _gle-_ ekzistis kune kun _le-_ 
kiel pligrandiga prefikso, kaj _sma-_ kune kun _-il_ kiel malpligrandiga 
afikso.

La malnovaj sufiksoj _-lik_ and _-nik_ estas la ekvivalentoj respektive de la 
modernaj _-fik_ kaj _-agik_. Antawe la afikso _-el_ servis por la signifoj
de kaj _-el_ kaj _-an_.

Kiel vi vidos sube, unu problemo kie la vorto _lemel_ antawe ekzistis en
izomera formo (ghi povis estis analizata law du diversaj manieroj: _le-mel_ 
kaj _lem-el_) estis forigata.

Ankaw, Arie de Jong enkondukis kelkajn novajn vortojn por trakti la problemon
de seksismo en la afikso-sistemo. Akademio de Esperanto, bonvolu noti. Ne estas
tro malfrue por kuratingi al Volapuko. Kaj ech klasika Volapuko neniam diris
ji-fat kaj ji-man por patrino kaj virino.

MALNOVA                   NOVA

Ludog.    (hundacho)      Lup.       (lupo)
Snekafit. (serpentfisho)  Pil.       (angvilo)
Lemel.    (marego)        Sean.      (oceano)
Lemel.    (achet-ulo)     Reman.     (achet-ulo)
Flenlik.  (amikeca)       Flenfik.  (amikeca)
Lutnik.   (aerplena)      Lutagik.   (aerplena)
Lezif.    (urbego)        Cifazif.   (chefurbo)
Glezif.   (urbego)        Lezif.     (urbego)
Jiblod.   (fratino)       Sr.       (fratino)
Jison.    (filino)        Daut.      (filino)

IV. SPECIMENA VOLAPUKA TEKSTO

   Nim Pebukl Sla K.

   Ven Sl K. pskom, nimi kinik gnom-li mdikno se ons valik, enemom 
leefadi, ed ekleilkom atosi so:

   Leefad balon sagati me nm. Ye atos no binon sagat zesda, kelos saidikon 
ad skeapn se dind, ud ad kdedn fidi nen pakpn, ab sagat l kel nm 
gebidn ad dunots gretik. K nim at ebinon, dugon veg veitik. To at, binon 
benovimik, suemo cogi. Binon flen gudik, as binon neflen gudik. Vero gretik e 
vetik, binon ya i vo vifik. Probod ona blinon kope levemik ona igo fidotis 
smalikn, si ntis. Lils ona binons mufoviks; lilon te utosi, kelos lnedon 
one. Vedon i vo bldik. Binon i sogdik, e no te leefades votik. Valpo  
palfon  padredon. Kod sot cogila, mgoy igo stmn oni. Labon skini bigik, 
ini kel neifs breikons okis; ab ladlastad ona binon moldik. Kanon vedn 
lgik. Kanon vedn zunik. Lfilon ad dandn. Deadon in bimilem. Lfon cilis e 
nimlis votik. Binon gedik, e pakpon te sek gretot ona. No binon pafidbik. 
Kanon vobn gudiko. Lfilon ad drinn e vedon lbik. Dunon bosi pro lekan: 
Blnon viori ....

(Traduko far _Herrn Ks Lieblingstier_ de Bertolt Brecht).


Analizo:

NIM   P-E-BU-K-L               SL-A        K.
Besto pass.-perf.-antaw-ig-part. sinjoro-gen. K.
Besto preferata                  de sinjoro   K.

Ven  Sl  K. p--sk-om,         nim-i   kin-ik   gn-om-li 
Kiam S-ro K. pas.-imp.-demand-li besto-n kiu-adj. favor-li-chu
Kiam S-ro K. estis pridemandata  beston  kiun     li favoras

md-ik-n-o            se on-s  val-ik,   e-nem-om 
mult-adj.-superl.-adv. el ili   chio-adj. perf.-nom-li
plejmulte              el ili   chiuj     li nomis

leefad-i,    ed  e-kleil-k-om    at-os-i     so:
elefanto-n   kaj perf.-klar-ig-li tio-newt.-n tiel
la elefanton kaj klarigis         tion        jene:

Leefad      bal-on     sagat-i   me       nm.   Ye      
Elefanto    unu-li/shi sagheco-n kun      forto. Tamen 
La elefanto unuigas    saghecon  kune kun forto. Tamen

at-os     no bin-on      sagat      zesd-a,    kel-os 
tio-newt. ne esti-li/shi sagheco    bezono-gen. kiu-newt.
tio       ne estas       la sagheco de bezono   kiu

said-ik-on         ad  skeap-n  se din-d,   ud ad  
sufich-adj.-li/shi al  eskap-i   el ajho-der. aw al
sufichas           por eskapi    el embaraso  aw por

kd-ed-n       fid-i    nen p-a-kp-n,         ab   
kontanto-der.-i mangho-n sen pas.-pres.-rimark-i sed
preni           manghon  sen esti rimarkata,     sed

sagat   l kel nm    geb-id-n    ad  dun-ot-s  
sagheco law kiu forto uz-inv.-inf. al  far-der.-plur.
sagheco law kiu forto uzighas      por farado

gret-ik.   K  nim   at  e-bin-on,         dug-on      
grand-adj. Kie besto tiu perf.-esti-li/shi konduk-li/shi 
granda.    Kie besto tiu estis,            kondukas

veg  veit-ik.      To      at,  bin-on     
vojo largheco-adj. Malgraw tio, esti-li.shi 
vojo largha.       Malgraw tio, li/shi estas 

ben-o-vim-ik,           suem-on          cog-i.      
beno-adv.-sinteno-adj., kompreno-li/shi  sherco-n
afabla,                 li/shi komprenas shercon.

Bin-on       flen  gud-ik,     as-       bin-on       ne-flen  
Esti-li/shi  amiko boneco-adj. kiel-kaj   esti-li/shi  mal-amiko
Li/shi estas amiko bona,       kiel ankaw li/shi estas malamiko

gud-ik.     Ver-o     gret-ik       e   vet-ik,   bin-on       
boneco-adj. Vero-adv. grandeco-adj. kaj peso-adj. esti-li/shi
bona.       Vere      granda        kaj peza,     li/shi estas

ya i     vo  vif-ik.       Probod on-a        blin-on  
ja ankaw tre rapideco-adj. Rostro li/shi-gen. alportajo-li/shi
ja ankaw tre rapida.       Rostro lia/shia    li/shi alportas

kop-e       le-vem-ik            on-a        igo fid-ot-i-s         
korpo-dat.  pligr.-amplekso-adj. li/shi-gen. ech mangho-der.-ak.-plur.
al la korpo grandega                         ech manghajojn

smal-ik-n,               s-i          nt-i-s.        Lil-s      
malgrandeco-adj.-superl., kiel-ankaw    nukso-ak.-plur. Orelo-plur. 
la plej etajn             kiel ekzemple nuksojn.        Oreloj

on-a        bin-on-s    muf-ov-ik-s;            lil-on       te   
li/shi-gen. esti-li/shi movado-der.-adj.-plur.; orelo-li/shi nur
liaj/shiaj  estas       alghustigeblaj;         li/shi audas nur

ut-os-i,           kel-os    ln-ed-on          on-e.  
tiu kiu-newt.-ak., kiu-newt. posedo-der.-li/shi li/shi-dat.
kio                          konvenas           al li/shi.

Ved-on         i     vo  bld-ik.   Bin-on       i     sogd-ik,  
Estighi-li/shi ankaw tre agho-adj.  Esti-li/shi  ankaw socio-adj.
Li/shi ighas   ankaw tre maljuna.   Li/shi estas ankaw sociema,

e   no te  leefad-e-s          vot-ik.     Val-p-o     
kaj ne nur elefanto-dat.-plur. alieco-adj. Chio-loko-adv.
kaj ne nur al elefantoj        aliaj.      Chie

         p-a-lf-on                     p-a-dred-on.  
kaj ankaw pas.-prez.-amo-li/shi kaj ankaw pas.-prez.-timo-li/shi.
ambaw     li/shi estas amata    kaj       li/shi estas timata.

Kod-       sot   cog-il-a,     mg-oy    igo stm-n    
Kialo-prep. speco sherco-em-gen. eblo-oni  ech respekto-inf.
Pro         speco de shercemo    oni povas ech respekti

on-i.     Lab-on       skin-i  big-ik,     in-i  
li/shi-n  Havo-li/shi  hauto-n dikeco-adj. en-ak.
lin/shin. Li/shi havas hauton  dikan       en

kel neif-s          breik-on-s         ok-i-s;       ab   
kiu tranchilo-plur. rompo-li/shi-plur. si-ak.-plur.; sed
kiu tranchiloj      rompighas;                       sed

lad-l-a-stad        on-a        bin-on      mol-d-ik.  
koro-der.-gen.-stato li/shi-gen. esti-li/shi moleco-der.-adj.
sinteno              lia/shia    estas       milda.

Kan-on       ved-n       lg-ik.         Kan-on        
Povo-li/shi  estighi-inf. malghojeco-adj. Povo-li/shi
Li/shi povas estighi      malghoja        Li/shi povas

ved-n       zun-ik.     Lf-il-on     ad dand-n.   
estighi-inf. kolero-adj. Amo-et-li/shi al danco-inf. 
estighi      kolera.     Li/shi shatas    danci. 

Dead-on       in bim-il-em.   Lf-on      cil-i-s          e     
Morto-li/shi  en arbo-et-aro. Amo-li/shi  infano-ak.-plur. kaj     
Li/shi mortas en la vepraro.  Li/shi amas infanojn         kaj

nim-l-i-s         vot-ik.     Bin-on       ged-ik,       e  
besto-id-ak.-plur. alieco-adj. Esti-li/shi  grizeco-adj., kaj
bestidojn          aliajn.     Li/shi estas griza,        kaj

p-a-kp-on                   te  sek-       gret-ot       
pass.-prez.-rimarkado-li/shi nur sekvo-prep. grandeco-der.
li/shi estas rimarkata       nur pro         grandeco

on-a.       No bin-on       p-a-fid-b-ik.              Kan-on  
li/shi-gen. Ne esti-li/shi  pas.-prez.-mangho-der.-adj. Povo-li/shi
lia/shia.   Ne li/shi estas manghebla.                  Li/shi povas


vob-n      gud-ik-o.      Lf-il-on     ad drin-n       e       
laboro-inf. bono-adj.-adv. Amo-et-li/shi al trinkado-inf. kaj
labori      bone.          Li/shi shatas    trinki        kaj

ved-n         lb-ik.        Dun-on       bos-i pro 
estighi-li/shi felicheco-adj. Agado-li/shi io-n  por
li/shi ighas   felicha.       Li/shi faras ion   por

le-kan:      Bln-on         vior-i ....    
pligr.-povo: Livero-li/shi   eburo-n
arto:        Li/shi liveras  eburon ....


Mallongigoj: ak.: akuzativo; adj.: adjektivo; adv.: adverbo; dat.: dativo; 
der.: derivajo; gen.: genitivo; imp.: imperfekta; inf.: infinitivo; 
inv.: inversigo; newt.: newtra; part.: participo; pas.: pasivo; 
perf.: perfekta; pligr.: pligrandigo; plur.: pluralo; prep.: preposicio; 
superl.: superlativo; trans.: transitivo.

V. PLUAJ INFORMOJ

Se estas sufiche da intereso, mi metos lecionojn kaj vortaron en la forumon,
aw mi tre volonte respondus al demandoj per mia adreso 100144,1473.


Alternative, vi povas kontakti perposhte unu el la sekvantaj personoj:

Flenef Bevnetik Volapka
(La Internacia Amikaro de Volapk)
c/o Ralph Midgley
24 Staniwell Rise
Scunthorpe 
South Humberside
DN17 1TF
Anglio

au

Znabr Volapka
(La Volapk-Centro)
c/o Brian R. Bishop
155 Leighton Avenue
Leigh-on-Sea
Essex
SS9 1PX
Anglio

(Ili ambaw tre bone scipovas Esperanton).